W sercu polskich lasów odradza się prastara tradycja – bartnictwo. Ta dawna forma pszczelarstwa, polegająca na hodowli pszczół w specjalnie wydrążonych dziuplach w żywych drzewach, nie tylko stanowi fascynujący powrót do korzeni, ale także oferuje realną szansę na wzbogacenie leśnych ekosystemów i wsparcie dla dzikich populacji pszczół. W czasach, gdy te niezwykle ważne owady stoją w obliczu licznych zagrożeń, bartnictwo jawi się jako promyk nadziei i przykład harmonijnego współistnienia człowieka z naturą.
Bartnictwo, którego szczytowy rozwój w Polsce przypadł na XVI i XVII wiek, przez stulecia było nieodłącznym elementem leśnego krajobrazu i ważnym źródłem miodu oraz wosku. Bartnicy, zwani również bartodziejami, cieszyli się poważaniem i posiadali własne prawa, potwierdzone nawet w statutach wiślickich króla Kazimierza Wielkiego. Niestety, zmiany w gospodarce leśnej, rozwój rolnictwa i pojawienie się nowocześniejszych metod pszczelarskich doprowadziły w XIX wieku do stopniowego zaniku tej profesji. Dziś, dzięki pasjonatom, leśnikom i organizacjom ekologicznym, bartnictwo przeżywa swój renesans, a jego kultura została nawet wpisana na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO.
Czym jest barć i jak ją stworzyć?
Barć to nic innego jak sztuczna dziupla wydrążona w pniu żywego, odpowiednio grubego i zdrowego drzewa – najczęściej sosny, dębu, lipy czy jodły. Wybór lokalizacji i samego drzewa ma kluczowe znaczenie. Powinno ono znajdować się w miejscu osłoniętym od silnych wiatrów, z dobrym dostępem do słońca i, co najważniejsze, w otoczeniu bogatym w rośliny miododajne, które zapewnią pszczołom pożywienie od wczesnej wiosny do późnej jesieni.
Samo “dzianie” barci, czyli jej drążenie, to sztuka wymagająca wiedzy, precyzji i odpowiednich narzędzi, takich jak specjalne siekiery, dłuta (np. pieśnia) i cieślice. Tradycyjnie barcie umieszczano na znacznej wysokości, co chroniło pszczoły przed drapieżnikami, np. niedźwiedziami. Komora barci musi mieć odpowiednie wymiary – zazwyczaj około metra wysokości, 30-40 cm szerokości i głębokości, aby zapewnić pszczołom wystarczającą przestrzeń do rozwoju i magazynowania zapasów. Istotnym elementem wnętrza są tzw. “snozy” – drewniane poprzeczki, na których pszczoły będą budować plastry wosku. Otwór wlotowy, zwany “okiem”, musi być odpowiednio zabezpieczony, a cała barć chroniona daszkiem przed opadami atmosferycznymi.
Alternatywą dla barci w rosnącym drzewie są “kłody bartne” – odpowiednio przygotowane fragmenty pnia z wydrążoną komorą, które wciąga się i mocuje na drzewach, lub “ule kłodowe”, ustawiane bezpośrednio na ziemi. Te rozwiązania są często łatwiejsze do wykonania i zasiedlenia.
Przywracanie pszczół do lasu – misja możliwa
Odtworzenie barci to pierwszy krok. Kolejnym, równie ważnym, jest przywabienie i osiedlenie w niej pszczelej rodziny. Najlepiej, aby były to pszczoły miejscowe, przystosowane do lokalnych warunków. Można próbować schwytać naturalny rój lub, we współpracy z doświadczonymi pszczelarzami, osadzić rójkę w przygotowanej barci. Kluczowe jest zapewnienie pszczołom spokoju i minimalna ingerencja w ich życie, ograniczona do niezbędnych obserwacji i ewentualnej pomocy w trudnych okresach. Bartnictwo w swojej filozofii zakłada bowiem wspieranie naturalnych instynktów pszczół i ich zdolności do samodzielnego przetrwania.
Inicjatywy mające na celu przywrócenie bartnictwa i dzikich pszczół do lasów są podejmowane m.in. przez Lasy Państwowe oraz liczne stowarzyszenia. Organizowane są warsztaty, szkolenia dla przyszłych bartników, a także prowadzone są badania nad genetyką lokalnych populacji pszczół, takich jak cenna pszczoła augustowska. Te działania mają na celu nie tylko odtworzenie historycznego rzemiosła, ale przede wszystkim zwiększenie bioróżnorodności i wzmocnienie naturalnych procesów zachodzących w ekosystemach leśnych.
Ekologiczne znaczenie powrotu pszczół do lasu
Pszczoły odgrywają nieocenioną rolę jako zapylacze. Ich obecność w lesie jest kluczowa dla rozmnażania wielu gatunków roślin, w tym drzew, krzewów i runa leśnego. Odpowiednie zapylanie wpływa na obfitość owoców leśnych, które są pożywieniem dla licznych zwierząt, a także na produkcję nasion niezbędnych do naturalnego odnawiania się lasu.
Powrót do bartnictwa to zatem nie tylko sentymentalna podróż w przeszłość, ale przede wszystkim inwestycja w zdrowie i stabilność leśnych ekosystemów. Pszczoły zamieszkujące barcie, żyjące w bardziej naturalnych warunkach i często wykazujące większą odporność na choroby nękające pszczoły hodowlane, mogą stanowić ważny rezerwuar genetyczny. Wspieranie bartnictwa to również forma aktywnej ochrony pszczół, które globalnie borykają się z problemami takimi jak utrata siedlisk, stosowanie pestycydów czy zmiany klimatyczne.
Odtworzenie barci i przywrócenie pszczół do lasu to wyzwanie, ale także niezwykle satysfakcjonujące przedsięwzięcie. To szansa na odbudowę dawnych tradycji, zacieśnienie więzi z naturą i realne przyczynienie się do ochrony tych niezwykle pożytecznych owadów. Bartnictwo, jako symbol powrotu do korzeni, pokazuje, że człowiek może i powinien być mądrym strażnikiem przyrody, czerpiącym z jej bogactwa w sposób zrównoważony i pełen szacunku.
